Հայ ռազմագերիների և Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) նախկին ռազմաքաղաքական ղեկավարության ազատ արձակման հարցը մնում է միջազգային օրակարգի ամենասուր և բարդ խնդիրներից մեկը, քանի որ այն գտնվում է միջազգային իրավունքի, մարդու իրավունքների պաշտպանության և կոշտ աշխարհաքաղաքական շահերի հատման կետում։
Մաս 1․ Կկարողանա՞ միջազգային հանրությունը ստիպել Ադրբեջանին ազատ արձակել գերիներին։
Առ այսօր միջազգային հանրությունը հիմնականում կիրառում է դիվանագիտական և քաղաքական ճնշման գործիքներ, որոնք դեռևս չեն հանգեցրել բոլոր պահվող անձանց ամբողջական ազատ արձակմանը։
-
- Իրավական մեխանիզմներ. ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) բազմիցս կիրառել են հրատապ միջոցներ՝ պարտավորեցնելով Բաքվին ապահովել գերիների անվտանգությունը և տեղեկատվություն տրամադրել նրանց մասին։ Սակայն դատարանների կողմից այդ որոշումների կատարման ուղղակի հարկադրանքի մեխանիզմները սահմանափակ են։
- Օրենսդրական նախաձեռնություններ. ԱՄՆ Կոնգրեսի, ինչպես նաև Եվրախորհրդարանի և ԵԽԽՎ-ի կողմից ընդունված նմանատիպ բանաձևերը ցույց են տալիս օրենսդիրների կոշտ դիրքորոշումը։ Դրանք հիմք են ստեղծում գերիների պահման համար պատասխանատու ադրբեջանցի պաշտոնյաների դեմ հասցեական պատժամիջոցների հնարավոր ներդրման համար (օրինակ՝ «Մագնիտսկու ակտի» շրջանակներում)։
- Բաքվի դիրքորոշումը. Ադրբեջանական կողմը հրաժարվում է Արցախի կալանավորված առաջնորդներին (ինչպիսիք են Ռուբեն Վարդանյանը, Արայիկ Հարությունյանը և այլք) որակել որպես ռազմագերիներ։ Բաքուն նրանց առաջադրում է ահաբեկչության, անջատողականության և ապօրինի զինված կազմավորումների ստեղծման մեղադրանքներ՝ դատավարություններն իրականացնելով իր ներպետական օրենսդրության շրջանակներում։ Պաշտոնական Բաքուն պատրաստակամություն է հայտնում այս հարցերը քննարկել միայն Երևանի հետ երկկողմ խաղաղության բանակցությունների համատեքստում՝ պահվող անձանց թեման օգտագործելով որպես քաղաքական առևտրի տարր։
Մաս 2․ Աշխարհաքաղաքական գործոններ․ ինչո՞ւ է Բաքուն արհամարհում միջազգային պահանջները։
Միջազգային քննադատության հանդեպ Ադրբեջանի դիրքորոշման կայունությունը մեծապես բացատրվում է նրա ուրույն աշխարհաքաղաքական դիրքով և դաշնակցային հարաբերությունների համակարգով։
-
- Ռազմավարական դաշինք Թուրքիայի հետ: Թուրքիան Ադրբեջանին ցուցաբերում է բացարձակ քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմական աջակցություն (որն ամրագրված է Շուշիի հռչակագրով)։ Լինելով ՆԱՏՕ-ի առանցքային անդամ և հզոր տարածաշրջանային տերություն՝ Թուրքիան Բաքվի համար հուսալի վահան է ծառայում ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ տարածաշրջանային այլ խաղացողների կոշտ ճնշումներից։
- Գործընկերություն Իսրայելի հետ: Բաքվի և Թել Ավիվի միջև առկա է խորը ռազմատեխնիկական և ռազմավարական համագործակցություն։ Ադրբեջանը Իսրայելի համար նավթի կարևոր մատակարար է, իսկ փոխարենը ստանում է բարձր տեխնոլոգիական սպառազինություն (ներառյալ ԱԹՍ-ներ և ՀՕՊ համակարգեր)։ Իսրայելի համար Ադրբեջանը կրիտիկական նշանակություն ունի նաև որպես հենակետ Իրանի հետ սահմանին։
- Էներգետիկ դերը Արևմուտքի (ԵՄ) համար: Ռուսաստանից էներգակիրների մատակարարումների կտրուկ կրճատումից հետո Եվրոպական միությունը սկսեց դիտարկել Ադրբեջանը որպես գազի և նավթի այլընտրանքային առանցքային մատակարարներից մեկը։ ԵՄ-ի և Բաքվի միջև ստորագրված էներգետիկ համաձայնագրերը նվազեցնում են եվրոպական առաջնորդների պատրաստակամությունը կոշտ տնտեսական պատժամիջոցներ կիրառելու հարցում՝ Բրյուսելի արձագանքը սահմանափակելով միայն դիվանագիտական հայտարարություններով ու կոչերով։
- Հավասարակշռում Ռուսաստան — Իրան — Արևմուտք եռանկյունում: Գլոբալ դիմակայության պայմաններում Ադրբեջանն արդյունավետորեն օգտագործում է մանևրելու քաղաքականությունը։ Բաքուն պրագմատիկ երկխոսություն է պահպանում Մոսկվայի հետ՝ զարգացնելով «Հյուսիս — Հարավ» տրանսպորտային միջանցքը։ Միևնույն ժամանակ, Բաքվին հաջողվում է զսպել Իրանին՝ հենվելով Թուրքիայի և Իսրայելի աջակցության վրա, իսկ ԱՄՆ-ն ու ԵՄ-ն Ադրբեջանին դիտարկում են որպես աշխարհիկ առանցքային գործընկեր տարածաշրջանում, ում շրջադարձը դեպի Մոսկվա կամ Պեկին անցանկալի է։
Մաս 3․ Ո՞րն է Երևանի պաշտոնական դիրքորոշումը ընթացիկ բանակցություններում Արցախի առաջնորդների վերադարձի հարցում։
Պաշտոնական Երևանը հայտարարում է, որ բոլոր հայ պահվող անձանց, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) նախկին ռազմաքաղաքական ղեկավարության ազատ արձակման հարցը մշտապես գտնվում է Բաքվի հետ ընթացիկ խաղաղության բանակցությունների օրակարգում։ Այնուամենայնիվ, Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության մոտեցումն այս խնդրին ունի յուրահատուկ առանձնահատկություններ, որոնք սուր քննարկումներ են առաջացնում ինչպես Հայաստանի ներսում, այնպես էլ արցախցի փախստականների շրջանում։
-
- Պարբերական քննարկում հանդիպումների ժամանակ. Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ընդգծում է, որ չկա որևէ դիվանագիտական հանդիպում կամ բանակցությունների փուլ Ադրբեջանի հետ, որտեղ հայկական կողմը չբարձրացնի պահվող անձանց հարցը։ Հայաստանի իշխանությունները պնդում են գերիների փոխանակման հարցում «բոլորը բոլորի դիմաց» սկզբունքը։
- Խաղաղությունը՝ որպես գլխավոր պայման. Ըստ կառավարության պաշտոնական դոկտրինի՝ գերիների վերադարձի հանգուցային և միակ երկարաժամկետ պայմանը Ադրբեջանի հետ համապարփակ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումն է։ Երևանը առաջնորդների ազատ արձակումը դիտարկում է որպես հարաբերությունների լիակատար կարգավորման հետևանք, այլ ոչ թե որպես նախապայման երկխոսությունը շարունակելու համար։
- Դիվանագիտական զգուշավորություն. Մեկնաբանելով Բաքվում Արցախի նախկին ղեկավարների նկատմամբ ընթացող դատավարությունները՝ Փաշինյանը նրանց դեմ կայացված դատավճիռներն անվանել է «ցավալի և ծանր»։ Միևնույն ժամանակ, պաշտոնական գերատեսչությունները խուսափում են չափազանց կոշտ հռետորաբանությունից, որպեսզի չխաթարեն սահմանազատման և խաղաղության համաձայնագրի նախապատրաստման գործընթացը։
- Քննադատության հիմնական ուղղությունները և խնդրահարույց պահերը. Հայաստանի խորհրդարանական ընդդիմությունը և իրավապաշտպանները քննադատում են կառավարությանը բանակցություններում Արցախի առաջնորդների վերադարձի հարցը «կարմիր գիծ» չդարձնելու համար։ Միևնույն ժամանակ, Բաքվում պահվող նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաները (օրինակ՝ գեներալ Դավիթ Մանուկյանը) փաստաբանների միջոցով կոչ են արել Երևանին բացահայտորեն հերքել Ադրբեջանի մեղադրանքները։ Բացի այդ, Երևանը փաստացի տարանջատել է գերիների վերադարձի հարցերը հայ բնակչության Արցախ հիպոթետիկ վերադարձի թեմայից՝ խոստովանելով, որ փախստականների վերադարձի հարցը ներկայումս չի քննարկվում։
Այսպիսով, Երևանը իրավական և դիվանագիտական առումով պահպանում է Արցախի առաջնորդների ազատ արձակման հարցը բանակցային օրակարգում, սակայն նախընտրում է գործել փոխզիջումային դիվանագիտության շրջանակներում։ Իշխանությունները հիմնական խաղադրույքը կատարում են միջազգային միջնորդության և վերջնական խաղաղության հաստատման վրա, ինչը արմատապես տարբերվում է հայ հասարակության պահանջներից՝ պատանդների ազատությունը դարձնել պարտադիր պայման Բաքվին որևէ զիջման գնալու համար։
* Այս տեքստը թարգմանվել է ավտոմատ կերպով՝ արհեստական բանականության (ԱԲ) միջոցով:
