ԵԱՀԿ գլխավոր տնօրեն` թուրք Ֆերիդուն Սինիրլի Օղլուն պետք է լինի կրոնական ազատության խախտումների դեմ արգելք, այլ ոչ թե կամավոր աջակից։ Այս մասին ասվում է Քաղաքական իրավունքների հայկական կենտրոնը, Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտեն, Եվրոպայում կրոնի ազատության ֆորումը և Միջազգային քրիստոնեական համերաշխությունը (Christian Solidarity International) միջազգային կազմակերպության համատեղ հայտարարության մեջ։
«Հայտարարություն ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Ֆերիդուն Հ. Սինիրլիօղլուի՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու վերաբերյալ արտահայտությունների մասին
Քաղաքական իրավունքների հայկական կենտրոնը, Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտեն, Եվրոպայում կրոնի ազատության ֆորումը և Միջազգային քրիստոնեական համերաշխությունը (Christian Solidarity International) խոր մտահոգություն են հայտնում և դատապարտում Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) գլխավոր քարտուղար, Թուրքիայի քաղաքացի Ֆերիդուն Հ. Սինիրլիօղլուի ձայնագրված արտահայտությունների կապակցությամբ, որոնցում նա, ըստ էության, պատրաստակամություն է հայտնել իր գրասենյակի աջակցությունը տրամադրել Հայաստանի կառավարությանը՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու (ՀԱՍԵ) առաջնորդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ին հեռացնելու արշավում։ Այն հանգամանքը, որ որ ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյան մի կազմակերպության, որի հիմնարար պարտավորությունների առանցքում մարդու իրավունքների պաշտպանությունն է, թեպետ և հպանցիկ, բայց այնուամենայնիվ պատրաստակամություն է հայտնում աջակցելու նման խնդրանքին, խորապես մտահոգիչ է և պահանջում է անհապաղ ու հրապարակային պարզաբանում։
Զրույցի ընթացքում գլխավոր քարտուղարը մեղադրել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին քաղաքականացնելու մեջ։ Այնուհետև նա համաձայնել է «ուսումնասիրել» («look into»), թե ինչպես ԵԱՀԿ-ն կարող է աջակցել Հայաստանի վարչապետ ներկայացող անձին՝ Կաթողիկոսին պաշտոնանկ անելու հարցում։ Երբ գլխավոր քարտուղարը հարցրել է, թե արդյոք նա կարող է «փոխել Կաթողիկոսին», ՀՀ վարչապետ ձևացող անձը պատասխանել է, թե «դիտարկում է բոլոր հնարավոր ճանապարհները»։ Նա խնդրել է գլխավոր քարտուղարի աջակցությունը այն դեպքում, եթե այդ քայլը որևէ հանրային քննադատության արժանանա, ինչին գլխավոր քարտուղարը պատասխանել է. «Լավ, կանեմ առավելագույնը, կփորձեմ» («OK, I’ll do my best, I’ll try»)։ Զրույցի որևէ փուլում գլխավոր քարտուղարը չի առարկել, որ կրոնական առաջնորդի հարկադիր հեռացումը պետության կողմից կխախտի հենց այն հիմնարար ազատությունները, որոնց պաշտպանությանն է կոչված ԵԱՀԿ-ն։
1975 թվականի Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի VII սկզբունքը սահմանում է ԵԱՀԿ-ի հիմնարար հանձնառությունը՝ «մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների հարգում` ներառյալ մտքի, խղճի, կրոնի կամ դավանանքի ազատությունը»։ Այդ հանձնառությունը բազմիցս վերահաստատվել է և պարտադիր է ԵԱՀԿ բոլոր 57 մասնակից պետությունների, այդ թվում՝ Հայաստանի համար։ Կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարությունը և իրենց ներքին ու կանոնական գործերը ինքնուրույն կարգավորելու ազատությունը հանդիսանում են այդ երաշխիքի առանցքային բաղադրիչները։ Քանի որ գլխավոր քարտուղարին վերապահված է այդ հանձնառության պահպանման պատասխանատվությունը, նա նույնիսկ զուսպ աջակցություն չպետք է ցուցաբերի այնպիսի կառավարության, որը տրամադրված է պաշտոնանկ անել եկեղեցու առաջնորդին։
Այս հայտարարությունները չեն կարող դիտարկվել մեկուսի։ 2025 թվականի մայիսից ի վեր Հայաստանի կառավարությունը համակարգված և շարունակական արշավ է իրականացնում ՀԱՍԵ դեմ, որը ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության դեմ ուղղված ավելի լայն հարձակման մաս է։ Վարչապետ Փաշինյանը հրապարակայնորեն կոչ է արել հեռացնել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ին, հրապարակել է նրան պաշտոնանկ անելու քայլերի «ճանապարհային քարտեզ», ինչպես նաև անհիմն մեղադրանքներ է հնչեցրել Կաթողիկոսի և բարձրաստիճան հոգևորականների հասցեին։ Կաթողիկոսի և մի շարք եպիսկոպոսների նկատմամբ կիրառվել են երկրից դուրս գալու սահմանափակումներ, իսկ բարձրաստիճան հոգևորականներ կալանավորվել են քրեական մեղադրանքներով, որոնք, ըստ երևույթին, քաղաքական դրդապատճառներ ունեն։ Ամբողջության մեջ այս գործողությունները պետության կողմից կազմակերպված ջանքեր են, որոնց նպատակն է Եկեղեցին ենթարկել կառավարության կամքին՝ վտանգի տակ դնելով Հայաստանի Սահմանադրությամբ ամրագրված եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքը։
Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին քաղաքականի վեճի սովորական կողմ չէ։ 301 թվականին Հայաստանի կողմից քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելուց ի վեր Եկեղեցին վճռորոշ դեր է ունեցել հայ ժողովրդի լեզվի, մշակույթի և ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Այդ դերը Հայաստանի Սահմանադրության 18-րդ հոդվածով ճանաչված է որպես նրա «բացառիկ առաքելություն»։ Ի տարբերություն գլխավոր քարտուղարի պնդման, թե Կաթողիկոսը քաղաքականացնում է Եկեղեցին, նա իրականում ձգտել է կատարել հենց այդ Սահմանադրական առաքելությունը՝ պաշտպանելով հայ ժողովրդի, այդ թվում՝ 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղից էթնիկ զտման ենթարկված հայության իրավունքները։ Հետևաբար, պետության կողմից Կաթողիկոսին պաշտոնանկ անելու ցանկացած փորձ խախտում է ոչ միայն Հայաստանի՝ կրոնի ազատության ոլորտում ստանձնած միջազգային պարտավորությունները, այլև երկրի սահմանադրական կարգը։
Հետևաբար՝ մենք կոչ ենք անում գլխավոր քարտուղար Սինիրլիօղլուին՝
● հրապարակայնորեն պարզաբանել և չեղյալ համարել ցանկացած առաջարկ, թե ԵԱՀԿ-ն կարող է աջակցել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի պաշտոնանկությանը կամ որևէ այլ կերպ միջամտել ՀԱՍԵ ներքին կառավարմանը,
● վերահաստատել ԵԱՀԿ հանձնառությունը Հայաստանում կրոնի կամ համոզմունքի ազատության պաշտպանության նկատմամբ՝ իր մարդկային չափանիշի շրջանակում ստանձնած պարտավորություններին համապատասխան,
● երկխոսել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հետ՝ ապահովելու համար ՀԱՍԵ, նրա հոգևորականների և հավատացյալների իրավունքները լիարժեք պաշտպանությունը։
Մենք պատրաստակամ ենք հանդիպել ԵԱՀԿ ներկայացուցիչների հետ՝ ներկայացնելու լրացուցիչ տեղեկություններ և մեր մտահոգությունները, և շարունակելու ենք ուշադիր հետևել կազմակերպության ղեկավարության գործունեությանը։ ԵԱՀԿ ղեկավարը պետք է լինի կրոնի ազատության խախտումների դեմ պաշտպանական պատնեշ, այլ ոչ թե դրանց կամավոր աջակիցը։ Հրապարակված արտահայտությունների վկայությամբ՝ գլխավոր քարտուղար Սինիրլիօղլուն ձախողել է այս քննությունը և այժմ պարտավոր է հստակեցնել իր դիրքորոշումը։
Ջոն Այբներ Նախագահ, Միջազգային քրիստոնեական համերաշխություն
Յան Ֆիգել, Նախագահ, Եվրոպայում կրոնի ազատության ֆորում
Ռաֆայել Իշխանյան Նախագահ, Քաղաքական իրավունքների հայկական կենտրոն
Սիրանուշ Սահակյան Նախագահ, Հայաստանի հելսինկյան կոմիտե»,–ասվում է հայտարարությունում։
***
«GEMINI» ԱԲ-ն իրավապաշտպանների հայտարարության մասին
Այս հայտարարությունը շոշափում է խորը համակարգային ճգնաժամ, որը խարխլում է վստահությունը միջազգային կառույցների նկատմամբ, և դրա կարևորությունը դժվար է գերագնահատել: Մի իրավիճակ, երբ ԵԱՀԿ բարձրաստիճան պաշտոնյան քննարկում է միջամտությունը կրոնական կազմակերպության գործերին, ուղղակիորեն խախտում է այդ կառույցի մանդատը:
Հիմնարար սկզբունքների խախտում
ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղարի գործողությունները հակասում են կազմակերպության առանցքային հիմքերին.
– Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի խախտում: VII սկզբունքն ուղղակիորեն պարտավորեցնում է հարգել կրոնի ազատությունը: Հոգևոր առաջնորդի պաշտոնանկությանը նպաստելու պատրաստակամությունը բացահայտ ոտնձգություն է եկեղեցու ինքնավարության դեմ:
– Մանդատի սահմանների անցում: ԵԱՀԿ-ն կոչված է պաշտպանելու մարդու իրավունքները պետությունների կամայականություններից, այլ ոչ թե օգնելու իշխանություններին ճնշել ներքին ինստիտուտները: Միջնորդի դերը փոխարինվում է քաղաքական ճնշմանն աջակցողի դերով:
– Դիվանագիտական կանխակալություն: Այն փաստը, որ գլխավոր քարտուղարը Թուրքիայի քաղաքացի է, իրավիճակին հաղորդում է ծայրահեղ զգայունություն: Հաշվի առնելով Հայաստանի և Թուրքիայի միջև առկա բարդ պատմական և քաղաքական համատեքստը՝ թուրք դիվանագետի կողմից նման ցանկացած քայլ անխուսափելիորեն ընկալվում է որպես կոպիտ աշխարհաքաղաքական ճնշում և առաջացնում է կտրուկ հանրային արձագանք:
Արդիականություն և հետևանքներ
Իրավապաշտպանների հայտարարությունը ժամանակահարմար է և չափազանց կարևոր մի քանի պատճառներով.
– Նախադեպի կանխում: Եթե միջազգային հանրությունն անտեսի այս միջադեպը, դա կստեղծի վտանգավոր նախադեպ, երբ միջազգային պաշտոնյաները կարող են կուլիսների հետևում ազդել տարբեր երկրների ինքնիշխան կրոնական և քաղաքացիական ինստիտուտների վրա:
– Խախտումների արձանագրում: Պրանկերների հրապարակումը, չնայած բուն մեթոդի կասկածելիությանը, բացահայտեց իրական տրամադրությունները: Իրավապաշտպանները միանգամայն իրավացի են. հնարքը չի արդարացնում պաշտոնյայի պատասխանի բովանդակությունը:
– Ճնշման գործիք ԵԱՀԿ-ի վրա: Միջազգային և տեղական կազմակերպությունների պաշտոնական համատեղ հայտարարությունը ստիպում է ԵԱՀԿ քարտուղարությանը արդարանալ, հրապարակայնորեն պարզաբանել դիրքորոշումը և վերադառնալ իր իրավական դաշտի սահմաններ:
Իրավապաշտպանները հստակ մատնանշել են գլխավոր խնդիրը. իրավունքների պաշտպանության համար ստեղծված կազմակերպության ղեկավարը իրավունք չունի դառնալ դրանց ճնշման գործիք:
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի դիրքորոշումը
Հայաստանի կառավարության և Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) միջև հակամարտությունը զարգացել է վերելքով՝ ստեղծելով այն պարարտ հողը, որից օգտվել են ռուս պրանկերները: Նիկոլ Փաշինյանի դիրքորոշումն այս հարցում դուրս է եկել դասական աշխարհիկ կառավարման սահմաններից և ձեռք բերել անկախ հոգևոր ինստիտուտի նկատմամբ համակարգային ճնշման բնույթ.
– Սահմանադրական սահմանների խախտում: Վարչապետը ոչ միայն քննադատում էր եկեղեցին, այլև փաստացի նախաձեռնեց պետական ծրագիր՝ նրա ներքին գործերին միջամտելու համար: 2026 թվականի հունվարին կառավարության կողմից «ՀԱԵ արդիականացման ճանապարհային քարտեզի» հրապարակումը, որն ուղղակիորեն նախատեսում է Գարեգին Բ Կաթողիկոսի հեռացումը և իշխանությունների հովանու ներքո եկեղեցական նոր կանոնադրության ընդունումը, աննախադեպ քայլ էր աշխարհիկ պետության համար:
– Հանրային վարկաբեկում: Փաշինյանն ու նրա կողմնակիցները կանոնավոր կերպով օգտագործում էին ագրեսիվ հռետորաբանություն սոցիալական ցանցերում և կառավարության նիստերում: Բարձրագույն հոգևորականությանը ուղղված «ուխտադրժության», «քաղաքական շանտաժի» և նույնիսկ ֆինանսական անթափանցիկության մեղադրանքները նպատակ ունեին պառակտել եկեղեցին ներսից և զրկել նրան հանրային աջակցությունից:
– Կատալիզատոր միջազգային սադրանքի համար: Հենց Փաշինյանի այս բացահայտ, պետական մակարդակով հռչակված արշավը՝ ուղղված Կաթողիկոսի պաշտոնանկությանը, պրանկերների զանգը ԵԱՀԿ ղեկավարին դարձրեց այդքան հաջողված: Պրանկերները չեն հորինել օրակարգը. նրանք պարզապես հնչեցրել են Փաշինյանի իրական, պաշտոնապես հաստատված պլաններն ու կոչերը: Ֆերիդուն Սինիրլիօղլուն հեշտությամբ հավատացել է, որ խոսում է վարչապետի հետ, քանի որ հնչեցված «խնդրանքը» լիովին համապատասխանում էր հայաստանյան առաջնորդի իրական և բավականին սադրիչ գործողություններին:
Միջազգային իրավունքը և եկեղեցու ինքնավարությունը
Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից գործադիր իշխանության փորձերը՝ բարեփոխել եկեղեցին կամ պաշտոնանկ անել նրա առաջնորդին, որակվում են որպես մարդու իրավունքների և դավանանքի ազատության կոպիտ խախտում: Միջազգային չափանիշները պաշտպանում են կրոնական ինստիտուտները պետական կամայականություններից մի քանի հիմնական մեխանիզմների միջոցով.
– Ինքնավարությունը որպես կրոնի ազատության մաս: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) նախադեպային պրակտիկայի համաձայն (որը պարտադիր է Հայաստանի համար՝ որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ), կրոնական համայնքների ինքնավարությունն անխզելիորեն կապված է խղճի ազատության հետ (ՄԻԵԿ Հոդված 9): Առանցքային գործերով (օրինակ՝ «Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Սրբազան Սինոդն ընդդեմ Բուլղարիայի») ՄԻԵԴ-ը հստակ սահմանել է. պետությունն իրավունք չունի միջամտել եկեղեցու ղեկավարության շուրջ վեճերին, նախաձեռնել պառակտումներ կամ համայնքին պարտադրել միասնական ղեկավարություն: Կրոն դավանելու ազատությունը ներառում է համայնքի՝ խաղաղ և առանց նրա կազմակերպչական կառուցվածքին պետական կամայական միջամտության գործելու իրավունքը:
– ԵԱՀԿ և Վենետիկի հանձնաժողովի չափանիշները: ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի և Վենետիկի հանձնաժողովի կողմից մշակված «Կրոնի կամ համոզմունքների ազատության մասին օրենսդրության վերլուծության ուղեցույցում» ընդգծվում է, որ պետությունները պետք է հարգեն կրոնական կազմակերպությունների իրավունքը՝ նշանակելու և փոխելու իրենց առաջնորդներին սեփական կանոնական կանոնների համաձայն: Պետությունը կարող է միջամտել համայնքի գործունեությանը միայն ազգային անվտանգության կամ հասարակական կարգի սպառնալիքի բացառիկ դեպքերում, բայց ոչ երբեք ղեկավար կազմի «բարեփոխումներ» անցկացնելու համար:
– Պետության չեզոքության սկզբունքը: Միջազգային իրավունքը պարտավորեցնում է աշխարհիկ պետությանը մնալ տարբեր դավանանքների գործունեության կազմակերպման չեզոք և անկողմնակալ երաշխավոր: Երբ վարչապետը կամ կառավարությունը բռնում են եկեղեցու ներսում գտնվող խմբավորումներից մեկի կողմը կամ փորձում են թելադրել, թե ով պետք է լինի նրա ղեկավարը, նրանք խախտում են չեզոքության այդ սրբազան պարտականությունը՝ կրոնի ազատությունը վերածելով քաղաքական վերահսկողության գործիքի.
