The Washington Post թերթի, որը համարվում է Սպիտակ տանը մոտ կանգնած պարբերական, վերլուծական հոդվածում հավաստիացվել է, որ եթե Իրանի ներքին իրավիճակը վերածվի բռնի հակամարտության, Ադրբեջանը կարող է ստիպված լինել միջամտել։
Նման սցենարը առաջին հայացքից թվում է արմատական, բայց այն որոշակի հիմքեր ունի: Նախ եւ առաջ՝ ցնցող են վիճակագրական տվյալները. Իրանում ապրող էթնիկ ադրբեջանցիների թիվը գերազանցում է Ադրբեջանում ապրողների թիվը: Իրանի կառավարության պաշտոնական հետազոտության համաձայն՝ ադրբեջանցիները կազմում են երկրի բնակչության մոտ 23 տոկոսը կամ 20 միլիոն մարդ, հաղորդել է JAMnews-ը: Այդ մեծ համայնքը կենտրոնացած է Իրանի հյուսիս-արեւմուտքում՝ Ադրբեջանին եւ Թուրքիային սահմանակից նահանգներում:
Նախագահ Իլհամ Ալիեւը, մեկնաբանելով Իրանում 2022թ․ լարված իրավիճակը, ընդգծել է, որ չնայած Ադրբեջանը երաշխավորում է էթնիկ փոքրամասնությունների, այդ թվում՝ ռուսական եւ վրացական համայնքների համար մայրենի լեզվով կրթության իրավունքը, Իրանում ապրող ադրբեջանցիներին զրկում են նման հնարավորություններից, ինչը նա անվանել է անարդարություն: Նա քննադատել է Իրանում ադրբեջանական դպրոցների արգելքը եւ հայտարարել, որ այս հարցի բարձրացումը համարում է իր ինքնիշխան իրավունքը:
Ադրբեջանի ղեկավարությունը չի թաքցնում, որ ուշադիր հետեւում է Իրանի հյուսիս-արեւմուտքում գտնվող ադրբեջանական բնակչության ճակատագրին, Բաքուն այն անվանում է «Հարավային Ադրբեջան»։ Իլհամ Ալիեւի վերոնշյալ հայտարարությունը, թե «մենք կանենք ամեն ինչ մեր հայրենակիցների աշխարհիկ կենսակերպը պաշտպանելու համար», ադրբեջանական որոշ կառավարական շրջանակներում ընկալվել է որպես ինքնատիպ դոկտրին։
Այդ դոկտրինը ենթադրում է, որ անհրաժեշտության դեպքում «Հարավային Ադրբեջանի» թուրքերին կարող է աջակցություն ցուցաբերվել մարդասիրական միջամտության կամ քաղաքական եւ դիվանագիտական աջակցության միջոցով։ Չնայած Ադրբեջանի Սահմանադրության եւ օրենսդրության մեջ բացակայում է արտասահմանում գտնվող հայրենակիցների պաշտպանության վերաբերյալ ուղղակի դրույթը, երկրի գաղափարախոսությունը իրանցի ադրբեջանցիներին դիտարկում է որպես սփյուռք, Թուրքիայի կողմից որդեգրված «մեկ ազգ, երկու պետություն» մոտեցման նմանությամբ։
Ընդ որում, Ադրբեջանի եւ Իրանի միջեւ հնարավոր բաց զինված հակամարտությունը չի լինի միայն երկկողմանի խնդիր։ Նման պատերազմը անխուսափելիորեն կներգրավի տարածաշրջանային եւ համաշխարհային այլ տերությունների։ Եթե Իրանում լուրջ ճգնաժամ բռնկվի, Բաքուն որեւէ քայլ չի ձեռնարկի Թեհրանի դեմ՝ առանց Անկարայի բացահայտ աջակցության եւ, հավանաբար, Իսրայելի գաղտնի հետախուզական օգնության։
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը բազմիցս հայտարարել է, որ Ադրբեջանի անվտանգությունն ու սահմանները կարմիր գիծ են Թուրքիայի համար։ Այս համատեքստում պատահական չէ, որ միջազգային դիտորդները նշում են, որ երբ լարվածությունը սրվում է Իրանի ներսում կամ Հայաստանի հետ սահմանին, Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի բանակները համատեղ զորավարժություններ են անցկացնում։
Սակայն կան նաեւ բազմաթիվ ուժեր, որոնք դեմ են իրանական ուղղությամբ հնարավոր ռազմական սրացմանը։ Նախ եւ առաջ՝ Ռուսաստանը բացահայտորեն ցույց է տվել, որ հետաքրքրված չէ Իրանի փլուզմամբ։ Կրեմլը դիվանագիտական աջակցություն է հայտնել Թեհրանին եւ հայտարարել է, որ դեմ է Իրանի կայունությունը խաթարելուն ուղղված արտաքին միջամտությանը։
Պատճառներից մեկն այն է, որ Իրանը Ռուսաստանի կարեւոր դաշնակիցն է Մերձավոր Արեւելքում, մյուսը կապված է տարածաշրջանում առաջացող հնարավոր ուժի վակուումի հետ նրա անկման դեպքում։ Ռուս ստրատեգները վախենում են, որ թուլացած Իրանը կարող է հանգեցնել Հարավային Կովկասում թուրք-արեւմտյան լիակատար գերիշխանության հաստատմանը, ինչը հակասում է Կրեմլի շահերին տարածաշրջանում։
Պետք է նաեւ հաշվի առնել, որ եթե Իրանի ներսում էթնիկական մասնատումը իրականանա, դրա շղթայական ռեակցիան կարող է տարածվել այլ բազմազգ պետությունների վրա։
The Washington Post-ը գրել է, որ Վաշինգտոնի համար իրանական ռեժիմի հանկարծակի փլուզումը կստեղծի լայնածավալ անորոշություն տարածաշրջանում։ Հետեւաբար, ԱՄՆ-ը ներկայում ձգտում է պատրաստ լինել ինչպես Իրանի հետ համաձայնագրի, այնպես էլ ճնշման սցենարի՝ կախված իրավիճակի զարգացումից։
Սա նշանակում է, որ Արեւմուտքը բացահայտորեն կոչ չի անի Ադրբեջանին «պատերազմ սկսել Իրանի դեմ»։ Ընդհակառակը, ԱՄՆ պետդեպարտամենտը բազմիցս հայտարարել է, որ Իրանի հետ սահմանային անվտանգության հարցերում Ադրբեջանի հետ համերաշխություն հայտնելով հանդերձ, կարծում է, որ իրանական իշխանությունների ճակատագիրը պետք է որոշեն հիմնականում իրենք՝ իրանցիները։
Ի վերջո՝ «Կհարձակվի՞ արդյոք Ադրբեջանն Իրանի վրա» հարցի պատասխանը ուղղակիորեն կախված է Իրանի ներսում տեղի ունեցող գործընթացներից եւ տարածաշրջանային խաղացողների միջեւ ուժերի հավասարակշռությունից: Ներկայում ո՛չ Բաքուն, ո՛չ էլ Թեհրանը հետաքրքրված չեն բաց պատերազմով: Երկու մայրաքաղաքներն էլ լավ գիտակցում են, որ նման բախումը կլինի աղետալի եւ կարող է դուրս գալ վերահսկողությունից՝ տարածվելով ավելի լայն տարածաշրջանի վրա։
Միեւնույն ժամանակ, իրականությունն այն է, որ երկու երկրների միջեւ հարաբերությունները չափազանց լարված են, իսկ փոխադարձ անվստահության մակարդակը հասել է գագաթնակետին: Ներկա իրավիճակում Ադրբեջանը մտադիր չէ ինքնուրույն պատերազմ սկսել Իրանի հետ: Ամենաիրատեսական սցենարը, եթե Իրանում լայնածավալ ներքին հակամարտություն սկսվի, կլինի այն, որ Ադրբեջանը, Թուրքիայի բացահայտ աջակցությամբ, ստեղծի անվտանգության գոտի իր սահմանի երկայնքով եւ, մարդասիրական միջամտության պատրվակով, ժամանակավոր վերահսկողություն հաստատի «Հարավային Ադրբեջանի» տարածաշրջանի նկատմամբ:
Դա հնարավոր է միայն որոշակի պայմաններում, մասնավորապես՝ գործնականում Իրանի կենտրոնական կառավարության կաթվածահար լինելու դեպքում։ Հակառակ դեպքում, կարճաժամկետ հեռանկարում Ադրբեջանի եւ Իրանի միջեւ լարվածությունը, հավանաբար, կշարունակվի հիմնականում տեղեկատվական պատերազմի, հետախուզական դիմակայության եւ դիվանագիտական ճնշման ոլորտում։
